મિસાઈલ ના વિવિધ પ્રકારો – બેલેસ્ટિકથી હાઈપરસોનિક સુધી:

કલ્પના કરો – એક હથિયાર જે ધ્વનિ કરતાં ૨૫ ગણી ઝડપે ઉડે છે અને હજારો કિલોમીટર દૂરના લક્ષ્યને ચોક્કસપણે ભેદી શકે છે! આ છે આધુનિક મિસાઈલની શક્તિ. પરંતુ બધી મિસાઈલ્સ સરખી નથી હોતી. કેટલીક જમીન પરથી છૂટે છે, કેટલીક હવામાંથી, તો કેટલીક સમુદ્રની અંદરથી. આ લેખમાં જાણો મિસાઈલના તમામ પ્રકારો અને તેમની અદ્ભુત ક્ષમતાઓ વિશે.

મિસાઈલ એટલે શું?

મિસાઈલ એક એવું હથિયાર છે જે પોતાની જાતે ઉડીને લક્ષ્ય સુધી પહોંચે છે. તેમાં રોકેટ અથવા જેટ એન્જિન લાગેલું હોય છે જે તેને ગતિ આપે છે. મિસાઈલની સૌથી ખાસ વાત એ છે કે તેમાં ગાઈડન્સ સિસ્ટમ હોય છે જે તેને સાચા રસ્તે લઈ જાય છે. આ હથિયાર થોડા કિલોમીટરથી લઈને હજારો કિલોમીટર દૂર સુધી પહોંચી શકે છે. મિસાઈલ જમીન, સમુદ્ર, હવા અને પાણીની અંદરથી પણ છોડી શકાય છે. આજે દુનિયાનો દરેક શક્તિશાળી દેશ મિસાઈલ ટેકનોલોજી ધરાવે છે.

મિસાઇલ ના પ્રકારો:

૧. ટ્રેજેક્ટરી (માર્ગ) આધારિત પ્રકારો

બેલિસ્ટિક મિસાઈલ

બેલિસ્ટિક મિસાઈલ પેરાબોલિક (ધનુષાકાર) માર્ગ અનુસરે છે. આ મિસાઈલ પ્રક્ષેપણ પછી ઊંચાઈએ જાય છે અને પછી ગુરુત્વાકર્ષણ બળથી લક્ષ્ય તરફ પડે છે. મિડકોર્સ તબક્કામાં તે અવકાશમાં પ્રવેશે છે અને ખૂબ જ ઝડપે પૃથ્વી તરફ પાછી આવે છે. ભારતની અગ્નિ શ્રેણી અને અમેરિકાની Minuteman III બેલિસ્ટિક મિસાઈલના ઉદાહરણ છે.

ક્રૂઝ મિસાઈલ

ક્રૂઝ મિસાઈલ વિમાન જેવી સીધી અને સમાંતર ઉડાન ભરે છે. આ મિસાઈલ વાતાવરણમાં રહીને નીચી ઊંચાઈએ ઉડે છે, જેથી રડારથી બચી શકે છે. ટર્બોજેટ અથવા ટર્બોફેન એન્જિનનો ઉપયોગ થાય છે. બ્રહ્મોસ અને ટોમાહોક વિશ્વની પ્રખ્યાત ક્રૂઝ મિસાઈલ્સ છે.

વધારે વાંચો: બ્રહ્મોસ મિસાઈલ : ભારતીય સેના નુ સૌથી અચૂક શસ્ત્ર

૨. લોન્ચિંગ પ્લેટફોર્મ આધારિત પ્રકારો

સરફેસ-ટુ-સરફેસ મિસાઈલ (SSM)

આ મિસાઈલ જમીન પરથી છોડીને જમીન પરના લક્ષ્યને નિશાન બનાવે છે. મોબાઈલ લોન્ચર, સાઈલો અથવા ફિક્સ્ડ પ્લેટફોર્મથી છોડી શકાય છે. યુદ્ધભૂમિ અને વ્યૂહાત્મક બંને ઉદ્દેશ્યો માટે વપરાય છે. ભારતની પૃથ્વી અને અગ્નિ મિસાઈલ્સ SSM છે.

સરફેસ-ટુ-એર મિસાઈલ (SAM)

આ મિસાઈલ જમીન પરથી છોડીને હવાઈ લક્ષ્યોને નષ્ટ કરે છે. દુશ્મનના વિમાન, ડ્રોન અને મિસાઈલ્સને રોકવા માટે વપરાય છે. હવાઈ સુરક્ષાનો મુખ્ય આધાર આ મિસાઈલ્સ છે. ભારતની આકાશ અને રશિયાની S-400 પ્રખ્યાત SAM સિસ્ટમ્સ છે.

એર-ટુ-એર મિસાઈલ (AAM)

આ મિસાઈલ એક વિમાનમાંથી બીજા વિમાનને નિશાન બનાવે છે. હવાઈ યુદ્ધમાં દુશ્મનના ફાઈટર જેટ્સને નષ્ટ કરવા વપરાય છે. ઇન્ફ્રારેડ અથવા રડાર ગાઈડન્સથી લક્ષ્ય ટ્રેક કરે છે. ભારતની ASTRA અને અમેરિકાની AIM-120 AMRAAM એર-ટુ-એર મિસાઈલ છે.

એર-ટુ-સરફેસ મિસાઈલ (ASM)

આ મિસાઈલ વિમાન અથવા હેલિકોપ્ટરમાંથી જમીન પરના લક્ષ્યને નિશાન બનાવે છે. દુશ્મનના બંકર, ટેન્ક અને મહત્વના સ્થળો પર હુમલો કરવા વપરાય છે. ચોક્કસ નિશાનેબાજી માટે લેઝર અથવા GPS ગાઈડન્સ વપરાય છે. ભારત-ઇઝરાયેલની SPICE અને રશિયાની Kh-29 ASM ના ઉદાહરણ છે.

સબમરીન-લોન્ચ્ડ બેલિસ્ટિક મિસાઈલ (SLBM)

આ મિસાઈલ સમુદ્રની અંદર સબમરીનમાંથી છોડવામાં આવે છે. પરમાણુ ડિટરન્ટનો સૌથી મહત્વનો ભાગ ગણાય છે. દુશ્મન માટે શોધવી અને રોકવી ખૂબ મુશ્કેલ છે. ભારતની K-15 અને K-4 તથા અમેરિકાની Trident II SLBM છે.

૩. રેન્જ આધારિત પ્રકારો

શોર્ટ-રેન્જ બેલિસ્ટિક મિસાઈલ (SRBM)

આ મિસાઈલની રેન્જ ૧૦૦૦ કિલોમીટર સુધી હોય છે. મુખ્યત્વે યુદ્ધભૂમિ અને નજીકના લક્ષ્યો માટે વપરાય છે. ઝડપથી તૈનાત અને છોડી શકાય છે. ભારતની પૃથ્વી અને પ્રહાર મિસાઈલ SRBM છે.

મીડિયમ-રેન્જ બેલિસ્ટિક મિસાઈલ (MRBM)

આ મિસાઈલની રેન્જ ૧૦૦૦ થી ૩૦૦૦ કિલોમીટર સુધી હોય છે. પ્રાદેશિક લક્ષ્યો અને પડોશી દેશોને નિશાન બનાવી શકે છે. ટેક્ટિકલ અને સ્ટ્રેટેજિક બંને ઉપયોગ માટે યોગ્ય છે. ભારતની અગ્નિ-I અને અગ્નિ-II MRBM કેટેગરીમાં આવે છે.

ઇન્ટરમીડિએટ-રેન્જ બેલિસ્ટિક મિસાઈલ (IRBM)

આ મિસાઈલની રેન્જ ૩૦૦૦ થી ૫૫૦૦ કિલોમીટર સુધી હોય છે. દૂરના પ્રદેશો અને ખંડના મોટા ભાગને આવરી લે છે. વ્યૂહાત્મક મહત્વ ધરાવતા લક્ષ્યો માટે ઉપયોગી છે. ભારતની અગ્નિ-III અને અગ્નિ-IV IRBM છે.

ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ બેલિસ્ટિક મિસાઈલ (ICBM)

આ મિસાઈલની રેન્જ ૫૫૦૦ કિલોમીટરથી વધુ હોય છે. વિશ્વના કોઈપણ ખૂણે પહોંચવા સક્ષમ છે. પરમાણુ ડિટરન્ટનો મુખ્ય ભાગ ગણાય છે. ભારતની અગ્નિ-V, રશિયાની Sarmat અને અમેરિકાની Minuteman III ICBM છે.

વધારે વાંચો: S-400 મિસાઇલ ડિફેન્સ સિસ્ટમ: ભારત નું અભેદ કવચ

૪. લક્ષ્ય આધારિત પ્રકારો

એન્ટી-ટેન્ક ગાઈડેડ મિસાઈલ (ATGM)

આ મિસાઈલ ટેન્ક અને બખ્તરબંધ વાહનોને નષ્ટ કરવા માટે બનાવવામાં આવી છે. સૈનિકો હાથથી અથવા વાહન પરથી છોડી શકે છે. “ફાયર એન્ડ ફોરગેટ” ટેકનોલોજી ધરાવતી હોય છે. ભારતની નાગ અને અમેરિકાની Javelin ATGM છે.

એન્ટી-શિપ મિસાઈલ (AShM)

આ મિસાઈલ દરિયાઈ જહાજો અને યુદ્ધ જહાજોને નષ્ટ કરવા વપરાય છે. જહાજ, વિમાન, સબમરીન અથવા કિનારેથી છોડી શકાય છે. સમુદ્રની સપાટી નજીક ઉડીને રડારથી બચે છે. બ્રહ્મોસ અને ચીનની DF-21D પ્રખ્યાત એન્ટી-શિપ મિસાઈલ છે.

એન્ટી-બેલિસ્ટિક મિસાઈલ (ABM)

આ મિસાઈલ દુશ્મનની બેલિસ્ટિક મિસાઈલને હવામાં જ નષ્ટ કરે છે. મિસાઈલ ડિફેન્સ સિસ્ટમનો મુખ્ય ભાગ છે. “હિટ-ટુ-કિલ” ટેકનોલોજી વાપરે છે. ભારતની AAD અને PDV તથા અમેરિકાની THAAD ABM છે.

એન્ટી-સેટેલાઈટ મિસાઈલ (ASAT)

આ મિસાઈલ અવકાશમાં રહેલા સેટેલાઈટ્સને નષ્ટ કરવા માટે છે. દુશ્મનની જાસૂસી અને સંચાર ક્ષમતા તોડવા વપરાય છે. ભારતે ૨૦૧૯માં મિશન શક્તિ દ્વારા આ ક્ષમતા દર્શાવી. ભારત, અમેરિકા, રશિયા અને ચીન ASAT ક્ષમતા ધરાવે છે.

૫. ઝડપ આધારિત પ્રકારો

સબસોનિક મિસાઈલ

આ મિસાઈલ ધ્વનિની ગતિ કરતાં ઓછી ઝડપે ઉડે છે, એટલે કે મેક ૧ થી ઓછી. લાંબા અંતર માટે ઇંધણ કાર્યક્ષમતા વધુ સારી હોય છે. ટોમાહોક અને ભારતની નિર્ભય સબસોનિક ક્રૂઝ મિસાઈલ છે. મુખ્યત્વે ક્રૂઝ મિસાઈલ્સમાં આ ઝડપ જોવા મળે છે.

સુપરસોનિક મિસાઈલ

આ મિસાઈલ ધ્વનિની ગતિ કરતાં વધુ ઝડપે ઉડે છે, એટલે કે મેક ૧ થી ૫ વચ્ચે. દુશ્મન માટે પ્રતિક્રિયા આપવાનો સમય ઓછો મળે છે. બ્રહ્મોસ વિશ્વની સૌથી ઝડપી સુપરસોનિક ક્રૂઝ મિસાઈલ છે જે મેક ૨.૮ ની ઝડપે ઉડે છે. મિસાઈલ ડિફેન્સ સિસ્ટમ માટે રોકવી મુશ્કેલ છે.

હાઈપરસોનિક મિસાઈલ

આ મિસાઈલ ધ્વનિની ગતિ કરતાં પાંચ ગણી વધુ ઝડપે ઉડે છે, એટલે કે મેક ૫ થી વધુ. હાલની મિસાઈલ ડિફેન્સ સિસ્ટમ માટે રોકવી લગભગ અશક્ય છે. માર્ગ બદલવાની ક્ષમતા ધરાવે છે જે તેને વધુ ઘાતક બનાવે છે. રશિયાની Avangard, ચીનની DF-17 અને ભારતની HSTDV હાઈપરસોનિક ટેકનોલોજીના ઉદાહરણ છે.

નિષ્કર્ષ

મિસાઈલ ટેકનોલોજી આધુનિક સંરક્ષણ ક્ષેત્રનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની ગઈ છે. બેલિસ્ટિકથી હાઈપરસોનિક સુધી, દરેક પ્રકારની મિસાઈલ ચોક્કસ ઉદ્દેશ્ય અને પરિસ્થિતિ માટે ડિઝાઈન કરવામાં આવી છે. રેન્જ, ઝડપ, લોન્ચિંગ પ્લેટફોર્મ અને લક્ષ્ય – આ બધા પરિબળો મિસાઈલના પ્રકાર નક્કી કરે છે. ભારતે આ ક્ષેત્રમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે અને અગ્નિ, બ્રહ્મોસ, આકાશ જેવી વિશ્વસ્તરીય મિસાઈલ્સ વિકસાવી છે. ભવિષ્યમાં હાઈપરસોનિક અને AI-સક્ષમ મિસાઈલ્સ વધુ મહત્વની બનશે. મિસાઈલ ટેકનોલોજીની સમજ દરેક નાગરિક માટે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને વૈશ્વિક રાજનીતિ સમજવા માટે આવશ્યક છે.

sources: vajiramandravi.com