રાફેલ જેટ: ભારતીય વાયુસેનાનું અત્યાધુનિક ફાઇટર જેટ – સંપૂર્ણ માહિતી

પ્રસ્તાવના

રાફેલ જેટ વિશ્વના સૌથી આધુનીક મલ્ટીરોલ લડાયક વિમાનોમાંનું એક છે, જેણે ભારતીય વાયુસેનાની શક્તિમાં નવું પ્રકરણ ઉમેર્યું છે. ફ્રાન્સની ડસોલ્ટ એવિએશન કંપની દ્વારા વિકસિત આ અદ્ભુત વિમાન અત્યાધુનિક ટેકનીકલ, શક્તિશાળી હથિયાર પ્રણાલી અને અસાધારણ કામગીરી ક્ષમતા માટે વિશ્વભરમાં પ્રસિદ્ધ છે. ભારત અને ફ્રાન્સ વચ્ચે થયેલા ઐતિહાસિક સંરક્ષણ સોદાના ભાગરૂપે આ વિમાનો ભારતીય વાયુસેનામાં સામેલ થયા છે, જે દેશની સુરક્ષા વ્યવસ્થાને નવી ઊંચાઈઓ આપી રહ્યા છે.

આ લેખમાં અમે રાફેલ જેટની ટેકનીકલ વિગતો, તેની ખાસિયતો, ભારત માટેનું મહત્વ, તાજેતરના સોદા અને આ આધુનીક ફાઇટર જેટ વિશે સંપૂર્ણ માહિતી પ્રદાન કરીશું.

રાફેલ જેટનો ઇતિહાસ અને વિકાસ

રાફેલ જેટનો વિકાસ ફ્રાન્સની પ્રતિષ્ઠિત એરોસ્પેસ કંપની ડસોલ્ટ એવિએશન દ્વારા 1980ના દાયકામાં શરૂ થયો હતો. આ મલ્ટીરોલ લડાયક વિમાનનું પ્રથમ પરીક્ષણ ઉડાન 1986માં થયું હતું, અને 2001માં તેને ફ્રેન્ચ વાયુસેનામાં સત્તાવાર રીતે સામેલ કરવામાં આવ્યું. રાફેલ નામનો અર્થ ફ્રેન્ચ ભાષામાં વાવાઝોડું થાય છે, જે તેની શક્તિશાળી કામગીરીને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

આ વિમાનનું ડિઝાઇન એવી રીતે કરવામાં આવ્યું છે કે તે હવાથી હવામાં લડાયક, જમીન પર હુમલો, જહાજ વિરોધી કામગીરી, જાસૂસી અને પરમાણુ પ્રતિરોધક જેવી વિવિધ ભૂમિકાઓ નિભાવી શકે. તેની બહુમુખી પ્રતિભા અને આધુનીક ટેકનનોલોજી ને કારણે રાફેલ વિશ્વભરમાં અગ્રણી લડાયક વિમાનોમાં ગણાય છે.

ટેકનીકલ સ્પેસિફિકેશન અને કામગીરી

એન્જિન અને સ્પીડ

રાફેલ જેટ બે સ્નેક્મા M88 એન્જિન સાથે સજ્જ છે, જે પ્રત્યેક 50 કિલોન્યુટન થ્રસ્ટ પેદા કરે છે. આફ્ટરબર્નર સાથે આ એન્જિનો કુલ 75 કિલોન્યુટન થ્રસ્ટ ઉત્પન્ન કરી શકે છે. આ શક્તિશાળી એન્જિનોને કારણે રાફેલ મહત્તમ 1.8 માક સ્પીડ (2,223 કિલોમીટર પ્રતિ કલાક) સુધી ઉડાન ભરી શકે છે. સમુદ્ર સપાટીએ તેની ઝડપ 1.4 માચ છે, જે તેને અત્યંત ઝડપી પ્રતિક્રિયા આપવાની ક્ષમતા પ્રદાન કરે છે.

ડિઝાઇન અને એરોડાયનેમિક્સ

રાફેલનું ડેલ્ટા વિંગ ડિઝાઇન તેને ઉત્કૃષ્ટ ગતિશીલતા અને સ્થિરતા પ્રદાન કરે છે. વિમાનની લંબાઈ 15.27 મીટર છે, જ્યારે તેની પાંખોનો વિસ્તાર 10.90 મીટર છે. તેનું ખાલી વજન લગભગ 10,000 કિલોગ્રામ છે, અને મહત્તમ ટેકઓફ વજન 24,500 કિલોગ્રામ સુધી પહોંચી શકે છે. કેનાર્ડ કન્ફિગરેશન અને ફ્લાય-બાય-વાયર નિયંત્રણ પ્રણાલી વિમાનને અસાધારણ હેરફેરની ક્ષમતા આપે છે.

રડાર અને સેન્સર સિસ્ટમ

રાફેલ અત્યાધુનિક RBE2 AESA એક્ટિવ ઇલેક્ટ્રોનિકલી સ્કેન્ડ એરે રડાર સિસ્ટમથી સજ્જ છે, જે 200 કિલોમીટરથી વધુના અંતરે વિવિધ લક્ષ્યોને શોધી અને ટ્રેક કરી શકે છે. તેની સ્પેક્ટ્રા ઇલેક્ટ્રોનિક યુદ્ધ પ્રણાલી ઉચ્ચ સ્તરની ધમકી તપાસ અને પ્રતિવાદ ક્ષમતા પ્રદાન કરે છે. વિમાન ઓએસએફ ઓપ્ટ્રોનિક સેન્સર સિસ્ટમથી પણ સજ્જ છે, જે લાંબા અંતરની શોધ અને લક્ષ્યાંક ક્ષમતા આપે છે.

રેન્જ અને ઉડાન ક્ષમતા

રાફેલની પ્રવર્તન રેન્જ 3,700 કિલોમીટર છે, જે બાહ્ય ઇંધન ટાંકીઓ સાથે નોંધપાત્ર રીતે વધારી શકાય છે. વિમાન 15,240 મીટર સુધીની ઊંચાઈએ ઉડાન ભરી શકે છે અને હવામાં ઇંધન ભરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, જે તેની કાર્યકારી રેન્જમાં વધારો કરે છે. પ્રતિ મિનિટ 304.8 મીટરનો ચડતો દર વિમાનને ઝડપથી જરૂરી ઊંચાઈ હાંસલ કરવાની ક્ષમતા આપે છે.

વધારે વાંચો: ભારતીય વાયુસેના માં વપરાતા તમામ વિમાનો ની લિસ્ટ

લડાયક શસ્ત્રો

30mm 791B કેનન

રાફેલની બિલ્ટ-ઇન કેનન સિસ્ટમ એક 30mm DEFA 791B રિવોલ્વર કેનન છે જે પ્રતિ મિનિટ 2,500 રાઉન્ડ્સ ફાયર કરી શકે છે. આ કેનન 125 રાઉન્ડ્સ એમ્યુનિશન વહન કરે છે અને ક્લોઝ-રેન્જ એર કોમ્બેટ તેમજ ગ્રાઉન્ડ સ્ટ્રેફિંગ માટે વપરાય છે. DEFA કેનન હાઇ-એક્સપ્લોસિવ ઇન્સેન્ડરી (HEI) અથવા આર્મર-પિઅર્સિંગ રાઉન્ડ્સ ફાયર કરી શકે છે જે 1.5 કિલોમીટર સુધીની અસરકારક રેન્જ ધરાવે છે. આ કેનન સિંગલ-બેરલ રિવોલ્વર ડિઝાઇન ધરાવે છે જે વિશ્વસનીય અને જામ-ફ્રી ઓપરેશન સુનિશ્ચિત કરે છે.

મીટિયોર BVRAAM

મેટિયોર વિશ્વની સૌથી અદ્યતન લાંબા અંતરની હવાથી હવામાં મિસાઇલ છે, જે 150 કિલોમીટરથી વધુની રેન્જ ધરાવે છે. આ મિસાઇલ રેમજેટ પ્રોપલ્શન તકનીકી ધરાવે છે, જે સમગ્ર ફ્લાઇટ દરમિયાન સતત ઊંચી ગતિ જાળવી રાખે છે. તે એક્ટિવ રડાર હોમિંગ સિસ્ટમ સાથે સજ્જ છે અને શત્રુ વિમાનો તથા ક્રુઝ મિસાઇલ્સને નો-એસ્કેપ ઝોનમાં નષ્ટ કરી શકે છે. મેટિયોરની માર અન્ય મિસાઇલ્સ કરતાં ત્રણ ગણી મોટી છે.

 MICA

MICA એક બહુમુખી મધ્યમ-રેન્જની મિસાઇલ છે જે 80 કિલોમીટર સુધીના લક્ષ્યોને નષ્ટ કરી શકે છે. આ મિસાઇલ બે વર્ઝનમાં આવે છે – MICA RF (એક્ટિવ રડાર હોમિંગ) અને MICA IR (ઇન્ફ્રારેડ હોમિંગ). તે ફાયર-એન્ડ-ફોરગેટ ક્ષમતા ધરાવે છે અને મહત્તમ માચ 4 ની ગતિએ ઉડી શકે છે. MICA ઓલ-વેધર, ઓલ-એસ્પેક્ટ કામગીરી માટે સક્ષમ છે અને બિયોન્ડ વિઝ્યુઅલ રેન્જ તેમજ ક્લોઝ કોમ્બેટ બંનેમાં અસરકારક છે.

 MICA-NG (નેક્સ્ટ જનરેશન)

MICA-NG એ MICA મિસાઇલનું નવીનતમ અને અત્યાધુનિક વર્ઝન છે જે F4 સ્ટાન્ડર્ડ રાફેલમાં એકીકૃત થશે. આ મિસાઇલ 100+ કિલોમીટરની સુધારેલી રેન્જ, શ્રેષ્ઠ ગતિશીલતા અને એડવાન્સ્ડ સીકર ટેકનોલોજી ધરાવે છે. તેમાં નવી ડ્યુઅલ-પલ્સ રોકેટ મોટર અને સુધારેલ એક્ટિવ RF સીકર છે જે જામિંગ-રેઝિસ્ટન્ટ છે. MICA-NG ની ડેટા-લિંક ક્ષમતા વિમાનને લોન્ચ પછી પણ મિસાઇલને માર્ગદર્શન આપવાની પરવાનગી આપે છે.

SCALP/Storm Shadow

SCALP-EG  એક લાંબા અંતરની ક્રુઝ મિસાઇલ છે જે 300-560 કિલોમીટરની રેન્જ ધરાવે છે. આ સ્ટીલ્થ મિસાઇલ લો-લેવલ ટેરેઇન-ફોલોઇંગ ફ્લાઇટ દ્વારા શત્રુ રડારથી બચીને લક્ષ્ય સુધી પહોંચે છે અને બંકર્સ અને મજબૂત લક્ષ્યોને નષ્ટ કરી શકે છે. તે BROACH (બોમ્બ રોયલ ઓર્ડનન્સ ઓગમેન્ટેડ ચાર્જ) પેનિટ્રેશન વોરહેડ સાથે સજ્જ છે જે 6 મીટર કોંક્રિટને વીંધી શકે છે.

AASM HAMMER

HAMMER એક મોડ્યુલર પ્રિસિઝન-ગાઇડેડ મ્યુનિશન છે જે પરંપરાગત બોમ્બને સ્માર્ટ વેપનમાં રૂપાંતરિત કરે છે. આ સિસ્ટમ GPS/INS અથવા લેઝર ગાઇડન્સ કિટ સાથે 125kg, 250kg અને 1,000kg બોમ્બ્સ પર લગાવી શકાય છે. HAMMER ની રેન્જ 15 કિલોમીટરથી 70 કિલોમીટર સુધી છે (લોન્ચ એલ્ટિટ્યુડ અને સ્પીડ પર આધારિત) અને તે મૂવિંગ ટાર્ગેટ્સને પણ હિટ કરી શકે છે.

અસ્ત્ર Mk-I (Astra Mk-I)

આસ્ત્ર Mk-I એ ભારતની સ્વદેશી રીતે વિકસિત બિયોન્ડ વિઝ્યુઅલ રેન્જ (BVR) એર-ટુ-એર મિસાઇલ છે જે રાફેલ સાથે સફળતાપૂર્વક એકીકૃત કરવામાં આવી છે. આ મિસાઇલ 110 કિલોમીટર સુધીની રેન્જ ધરાવે છે અને એક્ટિવ રડાર હોમિંગ સીકર સાથે સજ્જ છે જે ફાયર-એન્ડ-ફોરગેટ ક્ષમતા પ્રદાન કરે છે. આસ્ત્ર માચ 4.5 સુધીની ગતિએ ઉડી શકે છે અને 15 કિલોગ્રામનું પ્રી-ફ્રેગમેન્ટેડ રોડ વોરહેડ વહન કરે છે. DRDO દ્વારા વિકસિત આ મિસાઇલ ઓલ-વેધર, ડે-એન્ડ-નાઇટ ઓપરેશનલ કેપેબિલિટી ધરાવે છે અને ભારતીય રાફેલના મુખ્ય BVR હથિયારોમાંનું એક છે.

 અસ્ત્ર Mk-II (Astra Mk-II)

આસ્ત્ર Mk-II એ આસ્ત્રનું એડવાન્સ્ડ વર્ઝન છે જે હાલમાં વિકાસ અને પરીક્ષણના અંતિમ તબક્કામાં છે અને ટૂંક સમયમાં રાફેલમાં એકીકૃત થશે. આ મિસાઇલ 160-180 કિલોમીટરની વિસ્તૃત રેન્જ ધરાવે છે અને લાર્જર સોલિડ ફ્યુઅલ રોકેટ મોટર સાથે સજ્જ છે. આસ્ત્ર Mk-II માં સુધારેલ AESA-આધારિત એક્ટિવ સીકર છે જે બહેતર જામ રેઝિસ્ટન્સ અને ટાર્ગેટ ડિસ્ક્રિમિનેશન પ્રદાન કરે છે. આ મિસાઇલ રાફેલને AWACS, ટેન્કર્સ અને અન્ય હાઇ-વેલ્યુ એરબોર્ન એસેટ્સને લાંબા અંતરથી નષ્ટ મૂકવાની ક્ષમતા આપશે.

 રુદ્રમ-I એન્ટી-રેડિએશન મિસાઇલ

રુદ્રમ-I એ ભારતની પ્રથમ સ્વદેશી એન્ટી-રેડિએશન મિસાઇલ છે જે દુશ્મનની રડાર અને સરફેસ-ટુ-એર મિસાઇલ (SAM) સિસ્ટમ્સને નષ્ટ કરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે. આ મિસાઇલ 100-150 કિલોમીટરની રેન્જ ધરાવે છે અને પેસિવ હોમિંગ હેડ વાપરે છે જે દુશ્મન રડાર દ્વારા ઉત્સર્જિત સિગ્નલ્સને લોક કરે છે. રુદ્રમ માચ 2 સુધીની ગતિએ ઉડી શકે છે.

સ્પેક્ટ્રા ઇલેક્ટ્રોનિક વોરફેર સિસ્ટમ

સ્પેક્ટ્રા (Système de Protection et d’Evitement des Conduites de Tir Rafale) એ રાફેલની સંપૂર્ણ સેલ્ફ-પ્રોટેક્શન સિસ્ટમ છે જે વિમાનને વિવિધ ધમકીઓથી બચાવે છે. આ અદ્યતન સુઇટ રડાર વોર્નિંગ રિસીવર્સ, લેઝર વોર્નિંગ ડિટેક્ટર્સ, મિસાઇલ અપ્રોચ વોર્નર્સ અને એક્ટિવ જામિંગ સિસ્ટમને એકીકૃત કરે છે જે વિમાનની આજુબાજુ 360-ડિગ્રી સુરક્ષા કવચ બનાવે છે

 સ્પેક્ટ્રા આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આધારિત થ્રેટ લાઇબ્રેરી ધરાવે છે જે આવનારી મિસાઇલ્સ, રડાર લોક-ઓન્સ અને લેઝર ડેઝિગ્નેશનને ઓળખી શકે છે અને ઓટોમેટિકલી યોગ્ય પ્રતિવાદ પગલાં લે છે. આ સિસ્ટમ ચાફ અને ફ્લેર ડિસ્પેન્સિંગ, એક્ટિવ રેડિયો ફ્રીક્વન્સી જામિંગ અને એડવાન્સ્ડ ડિજિટલ રેડિયો ફ્રીક્વન્સી મેમરી (DRFM) ટેકનોલોજી વાપરીને દુશ્મન રડારને ભ્રમિત કરે છે અને વિમાનની સર્વાઇવલ ક્ષમતા નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે.

સ્પેક્ટ્રાની સૌથી ખાસ વિશેષતા તેની એક્ટિવ કેન્સલેશન ટેકનીક છે, જેમાં સિસ્ટમ દુશ્મન રડાર સિગ્નલ્સને કેન્સલ કરવા માટે પોતાનું રેડિયેશન પેટર્ન જનરેટ કરે છે. આ અદ્યતન તકનીકી વિમાનની રડાર ક્રોસ સેક્શન (RCS) ને અસરકારક રીતે ઘટાડી દે છે અને તેને શત્રુ રડાર માટે લગભગ અદૃશ્ય બનાવે છે,

જે સંપૂર્ણ સ્ટીલ્થ વિમાન ન હોવા છતાં સ્ટીલ્થ જેવી કેપેબિલિટી પ્રદાન કરે છે. સ્પેક્ટ્રા સિસ્ટમ વિવિધ સેન્સર્સનો ડેટા રીઅલ-ટાઇમમાં ફ્યુઝ કરે છે અને પાયલોટને સિચ્યુએશનલ અવેરનેસ માટે એકીકૃત થ્રેટ પિક્ચર પ્રદાન કરે છે. આ સિસ્ટમ સતત અપડેટ થાય છે અને નવી ધમકીઓ સામે રક્ષણ માટે નવી કાઉન્ટરમેઝર ટેકનીક્સ ઉમેરવામાં આવે છે, જે રાફેલને ભવિષ્યની યુદ્ધભૂમિ માટે તૈયાર રાખે છે.

RBE2 AESA રડાર સિસ્ટમ

RBE2-AA  એ રાફેલનું અદ્યતન એક્ટિવ ઇલેક્ટ્રોનિકલી સ્કેન્ડ એરે રડાર છે જે વિશ્વના શ્રેષ્ઠ ફાઇટર રડાર સિસ્ટમ્સમાંનું એક ગણાય છે. આ રડાર 1,000થી વધુ ગેલિયમ નાઇટ્રાઇડ (GaN) ટ્રાન્સમિટ-રિસીવ મોડ્યુલ્સ ધરાવે છે જે પરંપરાગત મિકેનિકલ રડાર કરતાં ઘણી વધારે શક્તિશાળી અને વિશ્વસનીય છે. RBE2-AA રડાર 200 કિલોમીટરથી વધુના અંતરે ફાઇટર-સાઇઝ ટાર્ગેટ્સને શોધી શકે છે અને એકસાથે 40 લક્ષ્યોને ટ્રેક કરી શકે છે, જેમાંથી 4 ને સાથે સાથે એન્ગેજ કરી શકે છે. આ રડાર એ સેકંડના અંશમાં બીમ સ્ટીયરિંગ કરી શકે છે, જે મિકેનિકલ સ્કેનિંગ રડાર કરતાં ઘણું ઝડપી છે અને વિવિધ દિશામાં સાથે સાથે શોધ, ટ્રેકિંગ અને ટાર્ગેટિંગ કરવાની ક્ષમતા આપે છે.

વધારે વાંચો: S-400 મિસાઇલ ડિફેન્સ સિસ્ટમ: ભારત નું અભેદ કવચ

રાફેલના વિવિધ વર્ઝન અને વેરિઅન્ટ્સ

રાફેલ C – એર ફોર્સ સિંગલ-સીટર

રાફેલ C  ફ્રેન્ચ એર ફોર્સ માટે એક-સીટનું વર્ઝન છે. આ વેરિઅન્ટ એરક્રાફ્ટ કેરિયર ઓપરેશન માટેના સંરચનાત્મક મજબૂતીકરણો વિના ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે, જે તેને હળવું અને લેન્ડ-બેઝ્ડ કામગીરી માટે વધુ અનુકૂળ બનાવે છે. રાફેલ C નો ઓપરેશનલ એમ્પ્ટી વેઇટ લગભગ ૧૦,૨૨૦ કિલોગ્રામ છે.

આ વર્ઝનમાં સંપૂર્ણ M88-2 એન્જિન, સંપૂર્ણ સ્પેક્ટ્રા ઇલેક્ટ્રોનિક વોરફેર સુઇટ, અને મલ્ટિરોલ કામગીરી માટે વ્યાપક હથિયાર એકીકરણ છે. રાફેલ C નો પ્રથમ પ્રોડક્શન વર્ઝન ૨૦૦૪માં ફ્રેન્ચ એર ફોર્સમાં સામેલ થયો હતો. આ વર્ઝન એર-ટુ-એર સુપિરિયોરિટી, ડીપ સ્ટ્રાઇક, ક્લોઝ એર સપોર્ટ, ટેક્ટિકલ રિકોનિસન્સ અને પરમાણુ પ્રતિરોધક મિશન્સ સંભાળી શકે છે.

રાફેલ B – એર ફોર્સ ટ્વીન-સીટર

રાફેલ B (Biplace, અર્થાત “ટુ-સીટર”) ફ્રેન્ચ એર ફોર્સ માટે બે-સીટનું વર્ઝન છે, જેમાં પાયલોટ અને વેપન સિસ્ટમ્સ ઓપરેટર (WSO) બેસી શકે છે. આ વર્ઝનની લંબાઈ રાફેલ C કરતાં થોડી લાંબી છે – લગભગ ૧૫.૩૦ મીટર. બીજી સીટ એકોમોડેટ કરવા માટે વિમાનમાં થોડા માળખાકીય ફેરફારો કરવામાં આવ્યા છે, જેનાથી તેનું વજન લગભગ ૧૦,૩૦૦ કિલોગ્રામ થાય છે.

બે ક્રૂ મેમ્બર હોવાથી જટિલ એર-ટુ-ગ્રાઉન્ડ મિશન્સ, લાંબા અંતરના સ્ટ્રાઇક ઓપરેશન્સ અને રિકોનિસન્સ મિશન્સમાં વર્કલોડ વહેંચાય છે. પાયલોટ વિમાનની ફ્લાઇટ અને બેસિક ટેક્ટિકલ મેનેજમેન્ટ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકે છે, જ્યારે WSO સેન્સર મેનેજમેન્ટ, ટાર્ગેટ આઇડેન્ટિફિકેશન, વેપન્સ ડિલિવરી અને કોમ્યુનિકેશન્સ સંભાળી શકે છે. રાફેલ B નું પરફોર્મન્સ લગભગ રાફેલ C ની સમકક્ષ છે અને બંને વર્ઝન સમાન હથિયાર અને સેન્સર ક્ષમતાઓ ધરાવે છે.

ભારતીય વાયુસેનાએ મુખ્યત્વે રાફેલ B વેરિઅન્ટને પસંદ કર્યું છે કારણ કે તે જટિલ મલ્ટિરોલ ઓપરેશન્સમાં શ્રેષ્ઠ ક્ષમતા પ્રદાન કરે છે. ૩૬ વિમાનોમાંથી મોટાભાગના ટ્વીન-સીટર છે, જોકે કેટલાક સિંગલ-સીટર પણ સામેલ છે.

રાફેલ M – નેવલ વર્ઝન

રાફેલ M (Marine, અર્થાત “નેવલ”) એરક્રાફ્ટ કેરિયર ઓપરેશન્સ માટે ખાસ ડિઝાઇન કરાયેલ સિંગલ-સીટ વર્ઝન છે. આ વેરિઅન્ટ ફ્રેન્ચ નેવી દ્વારા વપરાય છે અને તેની ન્યુક્લિયર-પાવર્ડ એરક્રાફ્ટ કેરિયર શાર્લ ડી ગોલ પરથી ઓપરેટ કરે છે. રાફેલ M એ કેરિયર-બેઝ્ડ વિમાનોના અનન્ય પડકારોને પહોંચી વળવા માટે નોંધપાત્ર સંરચનાત્મક સુધારણાઓ ધરાવે છે.

સંરચનાત્મક મજબૂતીકરણો:

• રીઇન્ફોર્સ્ડ લેન્ડિંગ ગિયર જે કેરિયર લેન્ડિંગના ઉચ્ચ ઇમ્પેક્ટ ફોર્સિસને સહન કરી શકે
• ટેઇલહૂક (એરેસ્ટર હૂક) જે કેરિયર ડેક પરના એરેસ્ટર વાયર્સ સાથે જોડાઈને વિમાનને ટૂંકા અંતરમાં રોકે
• નોઝ-વ્હીલ જમ્પ સ્ટ્રટ કેટાપલ્ટ લોન્ચ માટે
• સ્ટ્રેન્થન્ડ એરફ્રેમ અને અંડરકેરેજ કમ્પોનન્ટ્સ
• કોરોઝન-રેઝિસ્ટન્ટ કોટિંગ અને મટિરિયલ્સ દરિયાઈ વાતાવરણ માટે

આ મજબૂતીકરણોને કારણે રાફેલ M નું વજન લગભગ ૧૦,૬૦૦ કિલોગ્રામ છે, જે રાફેલ C કરતાં લગભગ ૫૦૦ કિલોગ્રામ વધારે છે. વિમાનની લંબાઈ પણ થોડી વધુ છે કારણ કે લાંબા નોઝ ગિયર સ્ટ્રટને લીધે. રાફેલ M માં લેડર (સીડી) સિસ્ટમ પણ સામેલ છે જે કેરિયર ડેક પર પાયલોટ એક્સેસ માટે વપરાય છે.

જોકે વધુ વજનદાર હોવા છતાં, રાફેલ M ની પરફોર્મન્સ લગભગ અન્ય વેરિઅન્ટ્સ જેટલી જ છે. તે કેટાપલ્ટ-એસિસ્ટેડ ટેકઓફ દ્વારા સંપૂર્ણ કોમ્બેટ લોડ સાથે લોન્ચ થઈ શકે છે અને એરેસ્ટર વાયર સિસ્ટમ દ્વારા માત્ર ૧૦૦-૧૫૦ મીટરમાં લેન્ડ થઈ શકે છે. આ વિમાન સમુદ્રી પેટ્રોલિંગ, એર ડિફેન્સ, એન્ટી-શિપ સ્ટ્રાઇક અને ન્યુક્લિયર ડિટરન્સ મિશન્સ હાથ ધરે છે.

ભારતીય નૌકાદળે તાજેતરમાં ૨૬ રાફેલ M વિમાનો ખરીદવા માટે ચર્ચાઓ અંતિમ કરી છે, જે INS વિક્રાંત અને ભાવિ એરક્રાફ્ટ કેરિયર INS વિશાલ પર તૈનાત થશે.

રાફેલ સ્ટાન્ડર્ડ્સ – F1, F2, F3, F4

રાફેલ વિમાનો સતત અપગ્રેડ પ્રોગ્રામ હેઠળ વિવિધ “સ્ટાન્ડર્ડ્સ” માં વિકસિત થયા છે:

રાફેલ F1 સ્ટાન્ડર્ડ: પ્રારંભિક ઓપરેશનલ સ્ટાન્ડર્ડ ૨૦០૧-૨૦០૪ દરમિયાન ફ્રેન્ચ નેવી માટે બનાવવામાં આવ્યું હતું. આ વર્ઝન મુખ્યત્વે એર-ટુ-એર કોમ્બેટ માટે સીમિત હતું અને તેમાં RDY મિકેનિકલ સ્કેનિંગ રડાર હતું. F1 સ્ટાન્ડર્ડમાં માત્ર મીકા અને મેજિક એર-ટુ-એર મિસાઇલ્સ અને મર્યાદિત એર-ટુ-ગ્રાઉન્ડ કેપેબિલિટી હતી.

રાફેલ F2 સ્ટાન્ડર્ડ: ૨૦૦૪-૨૦૦૯ સુધી ઉત્પાદિત આ સ્ટાન્ડર્ડમાં સંપૂર્ણ મલ્ટિરોલ ક્ષમતા ઉમેરવામાં આવી. RBE2 PESA (પેસિવ ઇલેક્ટ્રોનિકલી સ્કેન્ડ એરે) રડાર સામેલ કરવામાં આવ્યું. સ્કેલ્પ ક્રુઝ મિસાઇલ, એએએસએમ, પેવવે લેઝર-ગાઇડેડ બોમ્બ્સ અને વિવિધ એર-ટુ-ગ્રાઉન્ડ મ્યુનિશન્સ એકીકૃત કરવામાં આવ્યા. સંપૂર્ણ સ્પેક્ટ્રા સિસ્ટમ અને ડેમોક્લેસ ટારગેટિંગ પોડ પણ ઉમેરાયા.

રાફેલ F3 સ્ટાન્ડર્ડ: ૨૦૦૮થી આ સ્ટાન્ડર્ડ શરૂ થયું અને ત્રણ સબ-વર્ઝન (F3-R, F3+, F3-O4T) માં વિકસિત થયું. F3 સ્ટાન્ડર્ડમાં RBE2-AA એક્ટિવ ઇલેક્ટ્રોનિકલી સ્કેન્ડ એરે રડાર ઉમેરવામાં આવ્યું, જે નોંધપાત્ય રીતે શ્રેષ્ઠ ડિટેક્શન રેન્જ અને મલ્ટિ-ટાર્ગેટ ટ્રેકિંગ પ્રદાન કરે છે. હેમર મોડ્યુલર એર-ટુ-ગ્રાઉન્ડ વેપન, મેટિયોર લોંગ-રેન્જ એર-ટુ-એર મિસાઇલ, અને ન્યુક્લિયર ASMP-A મિસાઇલ એકીકૃત થયા. સુધારેલ ડેટા લિંક, સેટેલાઇટ કોમ્યુનિકેશન અને નેટવર્ક-સેન્ટ્રિક વોરફેર ક્ષમતાઓ ઉમેરાઈ.

રાફેલ F4 સ્ટાન્ડર્ડ: નવીનતમ સ્ટાન્ડર્ડ જે ૨ૠ૨૧થી ડિલિવર થવાનું શરૂ થયું છે અને ૨૦૩૦ સુધી ચાલુ રહેશે. F4 સ્ટાન્ડર્ડ બે તબક્કામાં આવે છે – F4.1 અને F4.2. આ સ્ટાન્ડર્ડમાં નોંધપાત્ય સુધારણાઓ છે:

• આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આધારિત સેન્સર ડેટા ફ્યુઝન
• સુધારેલ કનેક્ટિવિટી અને નેટવર્ક-સેન્ટ્રિક કેપેબિલિટીઝ
• સ્માર્ટ કોકપિટ સાથે હેલ્મેટ-માઉન્ટેડ ડિસ્પ્લે અપગ્રેડ
• નવું ફ્રન્ટ સેક્ટર ઓપ્ટ્રોનિક સિસ્ટમ (FSO-NG)
• રડાર રેન્જ અને રિઝોલ્યુશનમાં વધારો
• સાયબર સિક્યોરિટી સુધારણાઓ
• વધુ ઇંધન કાર્યક્ષમતા
• MICA-NG (નેક્સ્ટ જનરેશન) મિસાઇલ એકીકરણ
• અનમેન્ડ વિંગમેન ડ્રોન્સ સાથે કોલેબોરેશન ક્ષમતા

ભારતને મળેલા ૩૬ રાફેલ વિમાનો F3-R સ્ટાન્ડર્ડના છે, જોકે ભારત-વિશિષ્ટ સુધારણાઓ સાથે. આગામી ૨૬ રાફેલ-M ઓર્ડર સંભવતઃ F4 સ્ટાન્ડર્ડના હશે.

વધારે વાંચો: જેટ એન્જિન: જેટ એન્જિન કેવી રીતે કામ કરે છે?

ભારત-ફ્રાન્સ રાફેલ સોદો

ભારત અને ફ્રાન્સ વચ્ચે રાફેલ લડાયક વિમાનોનો સોદો સપ્ટેમ્બર 2016માં સહી થયો હતો. આ કરાર હેઠળ ભારતે 36 રાફેલ વિમાનો માટે 59,000 કરોડ રૂપિયાની રકમ ચૂકવવાની હતી. આ સોદો ભારતીય વાયુસેના માટે એક મહત્વપૂર્ણ પગલું હતું, કારણ કે તે સમયે ભારતની હવાઇ શક્તિને આધુનિક બનાવવાની તાકીદની જરૂરિયાત હતી.

ભારત-ફ્રાન્સ MRFA કરાર – ઇતિહાસનો સૌથી મોટો રાફેલ સોદો

ભારત અને ફ્રાન્સ વચ્ચે 114 રાફેલ F4 લડાયક વિમાનો માટેનો મહાકાય સોદો લગભગ અંતિમ તબક્કામાં છે, જેની કુલ કિંમત ₹3.25 લાખ કરોડ (આશરે $36-39 બિલિયન) હોવાનો અંદાજ છે. જાન્યુઆરી 2026માં ડિફેન્સ પ્રોક્યોરમેન્ટ બોર્ડ (DPB) એ આ પ્રસ્તાવને મંજૂરી આપી છે, જે હવે સંરક્ષણ મંત્રી રાજનાથ સિંહની આગેવાની હેઠળની ડિફેન્સ એક્વિઝિશન કાઉન્સિલ (DAC) સમક્ષ મૂકવામાં આવશે. આ સોદા પર સત્તાવાર સહી ફેબ્રુઆરી 2026માં ફ્રેન્ચ રાષ્ટ્રપતિ ઇમેન્યુએલ મેક્રોનની ભારત મુલાકાત દરમિયાન થવાની શક્યતા છે, જ્યારે તેઓ AI ઇમ્પેક્ટ સમિટમાં ભાગ લેવા આવશે .

 આ કરાર 2026 અથવા 2027ની શરૂઆતમાં સત્તાવાર રીતે પૂર્ણ થશે અને પ્રથમ 18 વિમાનોની ડિલિવરી 2030થી શરૂ થવાની અપેક્ષા છે. આ સોદો સરકાર-થી-સરકાર (G2G) મોડમાં થશે અને મોટાભાગના વિમાનો ભારતમાં સ્થાનિક રીતે ઉત્પાદિત થશે, જેમાં ડસો એવિએશન ભારતીય ભાગીદારો સાથે સહયોગ કરશે. આ કરાર મંજૂર થાય તો, ભારત પાસે કુલ 176 રાફેલ વિમાનો હશે – 36 હાલમાં IAF પાસે, 26 નેવી માટે ઓર્ડર કરેલા રાફેલ-M અને આ નવા 114 વિમાનો જે ભારતને ફ્રાન્સ પછી વિશ્વનો બીજો સૌથી મોટો રાફેલ ઓપરેટર બનાવશે.

પ્રસ્તાવમાં 12-18 રાફેલ વિમાનો ફ્લાઇ-અવે કન્ડિશનમાં ફ્રાન્સથી સીધા મેળવવાનો સમાવેશ છે, જ્યારે બાકીના 96+ વિમાનો મેક ઇન ઇન્ડિયા પહેલ હેઠળ સ્થાનિક રીતે ઉત્પાદિત થશે . શરૂઆતમાં સ્વદેશી સામગ્રી લગભગ 30 ટકા હશે, પરંતુ ઉત્પાદન દરમિયાન તે ધીમે ધીમે 60 ટકા સુધી વધી શકે છે. રાફેલની અંતિમ એસેમ્બલી લાઇન નાગપુરમાં ડસો રિલાયન્સ એરોસ્પેસ લિમિટેડ (DRAL) સુવિધા પર સ્થાપિત થશે, જે હવે ડસો એવિએશનની પેટાકંપની છે, અને ટાટા, મહિન્દ્રા, ડાયનેમેટિક ટેકનોલોજીઝ લિમિટેડ સહિત 30થી વધુ ભારતીય કંપનીઓ આ પ્રોજેક્ટમાં ભાગીદાર બનવાની અપેક્ષા છે

સ્થાનિક ઉત્પાદન અને ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર

નવા કરારમાં મેક ઇન ઇન્ડિયા પહેલના ભાગરૂપે કેટલાક ઘટકોનું સ્થાનિક ઉત્પાદન અને ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફરનો સમાવેશ થવાની શક્યતા છે. આ ભારતીય એરોસ્પેસ ઉદ્યોગને મજબૂત બનાવશે અને ભવિષ્યમાં સ્વદેશી વિમાન વિકાસમાં મદદ કરશે. હિન્દુસ્તાન એરોનોટિક્સ લિમિટેડ (HAL) અને અન્ય ભારતીય કંપનીઓની આ પ્રક્રિયામાં મહત્વની ભૂમિકા રહેશે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

sources: dassault-aviation, WIKIPEDIA