આકાશમાં ફ્લાઇંગ ટેંક તરીકે ઓળખાતું બોઇંગ અપાચે AH-64 હેલિકોપ્ટર આજના યુગનું સૌથી આધુનીક એટેક હેલિકોપ્ટર છે. આ લડાકુ હેલિકોપ્ટર વિશ્વભરની સૈન્ય દળોની મુખ્ય શક્તિ બની ગયું છે અને ભારતીય સશસ્ત્ર દળો માટે પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સાબિત થયું છે.
Table of Contents
ઇતિહાસ:
આજથી લગભગ પચાસ વર્ષ પહેલાં, જ્યારે વિશ્વમાં શીત યુદ્ધનો માહોલ હતો, ત્યારે અમેરિકાને એક એવા એટેક હેલિકોપ્ટરની જરૂર પડી હતી જે દુશ્મનની ટેન્ક ને ધૂળમાં ભેળવી શકે. આ જરૂરિયાતને પૂરી કરવા માટે હ્યુજિસ હેલિકોપ્ટર્સે એક અનોખું હેલિકોપ્ટર બનાવવાનું નક્કી કર્યું, જેને તેઓએ મોડેલ 77નું નામ આપ્યું. આ હેલિકોપ્ટરનો પ્રથમ પ્રોટોટાઇપ YAH-64 જ્યારે 1975ના સપ્ટેમ્બરમાં આકાશમાં ઊડ્યું, ત્યારે કોઈને ખબર નહોતી કે આ એક નવા યુગની શરૂઆત છે.
અમેરિકન સેનાના અધિકારીઓ આ નવા હેલિકોપ્ટરથી એટલા પ્રભાવિત થયા કે તેઓએ 1976માં બેલ કંપનીના YAH-63 હેલિકોપ્ટરને છોડીને YAH-64ને પસંદ કર્યું. છ વર્ષ પછી 1982માં અમેરિકન સેનાએ આ હેલિકોપ્ટરના મોટા પાયે ઉત્પાદનને લીલી ઝંડી આપી. 1984માં જ્યારે મેકડોનેલ ડગ્લાસ કંપનીએ હ્યુજિસ હેલિકોપ્ટર્સને ખરીદી લીધી, ત્યારે અપાચેની વિકાસ યાત્રા વધુ ઝડપથી આગળ વધી.
| વિશેષતા | વેલ્યૂ |
|---|---|
| મોડેલ | Boeing AH-64E Apache Guardian |
| ક્રૂ | 2 (પાઇલટ અને ગનર) |
| લંબાઈ | 17.73 મીટર (58.17 ફૂટ) |
| હાઇટ | 3.87 મીટર (12.7 ફૂટ) |
| ખાલી વજન | 5165 કિલોગ્રામ |
| મેક્સ ટેકઓફ વજન | 10433 કિલોગ્રામ |
| એન્જિન | 2x General Electric T700-GE-701D |
| ટોપ સ્પીડ | 300 km/h |
| ક્રૂઝ સ્પીડ | 265 km/h |
| રેન્જ | 476 કિલોમીટર |
| સર્વિસ સીલિંગ | 6400 મીટર |
| મુખ્ય ગન | 30mm M230 Chain Gun |
| ગન કેપેસિટી | 1200 રાઉન્ડ્સ |
| ફાયરિંગ રેટ | 625 રાઉન્ડ્સ/મિનિટ |
| હેલફાયર મિસાઇલ્સ | 16x AGM-114 Hellfire |
| હાઇડ્રા રોકેટ્સ | 76x Hydra 70mm |
| એર-ટુ-એર મિસાઇલ | 4x AIM-92 Stinger |
| હાર્ડપોઇન્ટ્સ | 4 (સ્ટબ વિંગ પાયલોન્સ) |
| ફાયર કંટ્રોલ રડાર | AN/APG-78 Longbow |
| ટાર્ગેટ ટ્રેકિંગ | 128 ટાર્ગેટ્સ સાથે |
| એન્ગેજમેન્ટ | 16 ટાર્ગેટ્સ એકસાથે |
| નાઇટ વિઝન | TADS/PNVS |
| ઇલેક્ટ્રોનિક વોરફેર | RWR CMWS ચાફ/ફ્લેર |
ખાસિયત
મૂળભૂત ડિઝાઇન:
અપાચે હેલિકોપ્ટરની ડિઝાઇન અત્યંત અદ્યતન અને યુદ્ધક્ષેત્રની આવશ્યકતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવી છે. AH-64 અપાચેમાં ચાર-બ્લેડ મેઇન રોટર અને ચાર-બ્લેડ ટેઇલ રોટર છે . આ હેલિકોપ્ટરમાં ટેન્ડમ કોકપિટ કન્ફિગરેશન છે, જેમાં પાઇલટ પાછળ અને ઉપર બેસે છે અને કો-પાઇલટ/ગનર આગળ બેસે છે.
જ્યારે કોઈ હેલિકોપ્ટરને યુદ્ધક્ષેત્રમાં ઉતારવાની વાત આવે છે, ત્યારે સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે તે દુશ્મનની ગોળીબારનો કેટલો સામનો કરી શકે છે. અપાચે હેલિકોપ્ટરના ડિઝાઇનર્સે આ બાબતનું ખાસ ધ્યાન રાખ્યું છે. તેના પાઇલટ અને ગનરને બચાવવા માટે કોકપિટને ખાસ મેટલ બોરોન-કાર્બાઇડ અને કેવલારથી ઢાંકવામાં આવ્યું છે. આ વિશિષ્ટ સુરક્ષા કવચ 23 મિલિમીટર સુધીની ગોળીઓ અને ધાતુના ટુકડાઓનો સામનો કરી શકે છે.
હેલિકોપ્ટરના ઇંધન ટાંકીમાં એક અદ્ભુત ટેકનોલોજી છે – જો કોઈ ગોળી ટાંકીમાં લાગી જઈ તો તે ફરીથી બંધ થઈ જાય છે. આ “સેલ્ફ-સીલિંગ” સિસ્ટમ અને લગભગ 1,100 કિલોગ્રામનું વજન ધરાવતું બખ્તર હેલિકોપ્ટરને જોખમી પરિસ્થિતિમાં પણ સુરક્ષિત રાખે છે.
શક્તિશાળી એન્જિન
અપાચે હેલિકોપ્ટરનું હૃદય છે તેના બે T700-GE-701D એન્જિન્સ. આ બે એન્જિન મળીને 3,960 હોર્સપાવર જેટલી તાકાત પેદા કરે છે – જે લગભગ 30 કારના એન્જિન જેટલું પાવર છે! આ જબરદસ્ત શક્તિને કારણે અપાચે કલાકે 300 કિલોમીટરની ઝડપે ઉડી શકે છે અને 500 કિલોમીટર સુધીનું અંતર કાપી શકે છે.
જો તાપમાન 15 ડિગ્રી સેલ્સિયસ હોય તો આ હેલિકોપ્ટર મિનિટે 541 મીટરની ઝડપે ઊંચાઈ પર ચઢી શકે છે અને 6,400 મીટર સુધીની ઊંચાઈએ ઉડી શકે છે. જ્યાં બીજા હેલિકોપ્ટર્સ હાંફી જાય છે, ત્યાં અપાચે આરામથી કામ કરે છે.
વધારે વાંચો: ભારતની આધુનિક મિસાઈલ સિસ્ટમ વિશે જાણો
આધુનિક શસ્ત્રો
અપાચેનું મુખ્ય શસ્ત્ર છે તેની 30 મિલિમીટરની M230 ચેઇન ગન, જે મિનિટમાં 625 ગોળીઓ છોડી શકે છે. આ બંદૂક 4 કિલોમીટર દૂરના લક્ષ્ય પર ચોક્કસ નિશાન લગાવી શકે છે. તેની સાથે 16 હેલફાયર મિસાઇલો અને હાઇડ્રા રોકેટ્સ લઈ જઈ શકાય છે, જે દુશ્મનની સૌથી મજબૂત ટાંકીઓને પણ ધ્વસ્ત કરી શકે છે.
આધુનીક રડાર અને ટાર્ગેટિંગ સિસ્ટમ
અપાચેની સૌથી જાદુઈ વિશેષતા છે તેનું AN/APG-78 રડાર સિસ્ટમ. આ સિસ્ટમ એક સાથે 128 લક્ષ્યોને ટ્રેક કરી શકે છે અને 16 લક્ષ્યો પર એક સાથે હુમલો કરી શકે છે. જો લક્ષ્ય વૃક્ષો કે ઇમારતો પાછળ છુપાયેલું હોય તો પણ આ રડાર તેને શોધી કાઢે છે. માત્ર 30 સેકન્ડમાં અપાચે તેના લક્ષ્ય પર હુમલો શરૂ કરી શકે છે.
હેલ્મેટ સિસ્ટમ
અપાચેની સૌથી અનોખી વિશેષતા છે તેનું IHADSS હેલ્મેટ સિસ્ટમ. પાઇલટ અથવા ગનર જ્યાં જુએ છે, ત્યાં હેલિકોપ્ટરની ગન ફરી જાય છે. આટલું જ નહીં, TADS/PNVS સિસ્ટમ રાત્રિના અંધકારમાં પણ સ્પષ્ટ દેખાવ આપે છે, જેનાથી અપાચે 24 કલાક કામ કરી શકે છે.
નેટવર્ક યુદ્ધની નવી પરિભાષા
આજના યુગમાં યુદ્ધ માત્ર એકલા લડવાનું નથી, પરંતુ ટીમવર્કનું છે. અપાચેમાં લગાવવામાં આવેલું રેડિયો મોડેમ સિસ્ટમ તેને અન્ય હેલિકોપ્ટર્સ અને જમીન પરના સૈનિકો સાથે તુરંત જ માહિતી શેર કરવાની સુવિધા આપે છે. જો એક અપાચે કોઈ લક્ષ્ય શોધે તો તે બીજા અપાચેને તેની સ્થિતિ મોકલી શકે છે, અને બીજું હેલિકોપ્ટર તે લક્ષ્ય પર હુમલો કરી શકે છે. આ “એક જુએ બીજું મારે” ની ટેકનોલોજી આધુનિક યુદ્ધમાં અમૂલ્ય છે.
લોંગબો રડાર: અદૃશ્ય આંખો
અપાચેના માથા પર લગાવવામાં આવેલું AN/APG-78 લોંગબો ફાયર કંટ્રોલ રડાર એક અદ્ભુત સાધન છે. આ મિલિમીટર વેવ રડાર વરસાદ હોય, ધુમ્મસ હોય કે અંધારું હોય – કોઈ પણ હવામાનમાં દુશ્મનને શોધી કાઢે છે. આ રડારની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે તે હેલિકોપ્ટરને “છુપાઈને જોવાની” શક્તિ આપે છે. દુશ્મનને ખબર પણ નથી પડતી કે અપાચે તેને જોઈ રહ્યું છે.
નાઈટ વિઝન – TADS/PNVS સિસ્ટમ
જ્યારે સૂર્ય અસ્ત થઈ જાય છે અને બીજા હેલિકોપ્ટર્સ પાછા ઉતરી જાય છે, ત્યારે અપાચેનું અસલી કામ શરૂ થાય છે. તેનું TADS/PNVS સિસ્ટમ રાત્રે પણ દિવસ જેવો સ્પષ્ટ દેખાવ આપે છે. ગનર લેઝર પોઇન્ટર વડે લક્ષ્યને મારી શકે છે અને પાઇલટ અંધકારમાં પણ સુરક્ષિત રીતે ઉડાન ભરી શકે છે. આ કારણે અપાચેને “નાઇટ હન્ટર” પણ કહેવામાં આવે છે.
ક્રેશપ્રૂફ ડિઝાઇન
અમેરિકન મિલિટરી સ્ટાન્ડર્ડ MIL-STD-1290 પ્રમાણે અપાચેને ક્રેશ પ્રૂફ બનાવવામાં આવ્યું છે. જો કોઈ કારણસર હેલિકોપ્ટર જમીન પર પડે તો પણ અંદરના પાઇલટ અને ગનર સુરક્ષિત રહે તે માટે ખાસ સીટ, લેન્ડિંગ ગિયર અને એનર્જી એબ્સોર્બિંગ સ્ટ્રક્ચર લગાવવામાં આવ્યું છે. આ વૈજ્ઞાનિક અભિગમ હજારો પાઇલટ્સના જીવન બચાવે છે.
વધારે વાંચો: S-400 મિસાઇલ ડિફેન્સ સિસ્ટમ: ભારત નું અભેદ કવચ
ભારતીય વાયુ સેનામાં અપાચેનું આગમન
ભારતીય વાયુ સેનાને નવા એટેક હેલિકોપ્ટરની જરૂર છેલ્લા બે દાયકાથી હતી. 2008માં જ્યારે IAFએ 22 હુમલાખોર હેલિકોપ્ટર્સ માટે વૈશ્વિક ટેન્ડર કાઢ્યું, ત્યારે આ ક્ષેત્રની દિગ્ગજ કંપનીઓએ ભાગ લીધો હતો. સિકોર્સ્કીનું UH-60 બ્લેક હોક, બેલનું AH-1 સુપર કોબ્રા, યુરોકોપ્ટરનું ટાઇગર, રશિયન મિલ Mi-28 અને એગસ્ટાવેસ્ટલેન્ડનું A129 મેંગસ્ટા – આ બધા વચ્ચે સ્પર્ધા થઈ હતી.
પરંતુ ટેકનિકલ ટ્રાયલ્સ અને પરફોર્મન્સ ટેસ્ટ પછી 2012માં ભારતીય વાયુ સેનાના તત્કાલીન ચીફ એર માર્શલ NAK બ્રાઉને અપાચેની પસંદગીની જાહેરાત કરી. આ નિર્ણય પાછળ અપાચેની સાબિત થયેલી યુદ્ધ ક્ષમતા, અદ્યતન ટેકનોલોજી અને વૈશ્વિક સપોર્ટ નેટવર્ક હતું.
પ્રથમ અપાચેનું સ્વાગત
11 મે 2019નો દિવસ ભારતીય વાયુ સેનાના ઇતિહાસમાં સુવર્ણાક્ષરોમાં લખાયો છે. આ દિવસે અમેરિકાના એરિઝોના રાજ્યમાં આવેલી બોઇંગની મેસા ફેક્ટરીમાં એક ભવ્ય સમારોહમાં ભારતીય વાયુ સેનાને તેનું પ્રથમ AH-64E અપાચે હેલિકોપ્ટર સોંપવામાં આવ્યું. આ હેલિકોપ્ટર પર ભારતીય ધ્વજ અને IAFના ચિહ્નો સાથે તેને ભારતીય ઓળખ આપવામાં આવી હતી.
2020માં બોઇંગે ભારતીય વાયુ સેનાને તમામ 22 અપાચે હેલિકોપ્ટર્સની ડિલિવરી પૂર્ણ કરી. આ સાથે જ ભારત વિશ્વના અગ્રણી અપાચે ઓપરેટર દેશોની યાદીમાં શામેલ થયું.
ભારતીય સેનામાં અપાચેની એન્ટ્રી
આર્મી એવિએશન કોર્પ્સનું સ્વપ્ન
ભારતીય સેનાને પોતાના અપાચે હેલિકોપ્ટર્સની ઇચ્છા લાંબા સમયથી હતી. IAFના અપાચે મુખ્યત્વે એર-ટુ-એર અને લાંબા અંતરના મિશન્સ માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે આર્મીને ગ્રાઉન્ડ સપોર્ટ અને ટેન્ક વિરોધી ઓપરેશન્સ માટે અપાચેની જરૂર હતી.
2020માં આ સ્વપ્ન સાકાર થયું જ્યારે બોઇંગ અને ભારત સરકાર વચ્ચે વધારાના 6 અપાચે હેલિકોપ્ટર્સ માટે 930 મિલિયન ડોલરનો કરાર થયો. આ ડીલમાં માત્ર હેલિકોપ્ટર જ નહીં, પરંતુ શસ્ત્રો, સાધનો, ટ્રેનિંગ અને મેઇન્ટેનન્સ સપોર્ટનો પણ સમાવેશ હતો.
આર્મીના અપાચેની ખાસિયતો
ભારતીય સેનાના અપાચે હેલિકોપ્ટર્સ IAFના અપાચેથી કેટલીક બાબતોમાં અલગ છે. આર્મીના અપાચેમાં ગ્રાઉન્ડ ફોર્સિસ સાથે વધુ સારી કોમ્યુનિકેશન માટે ખાસ રેડિયો સિસ્ટમ્સ, ટેન્ક વિરોધી ઓપરેશન્સ માટે વિશેષ ટ્રેનિંગ મોડ્યુલ્સ અને ગ્રાઉન્ડ સપોર્ટ મિશન્સ માટે અપગ્રેડેડ સોફ્ટવેર છે.
આ હેલિકોપ્ટર્સને ખાસ કરીને આર્મર્ડ યુનિટ્સના સાથે કામ કરવા માટે ટ્રેઇન કરવામાં આવશે. જ્યારે IAFના અપાચે મુખ્યત્વે સ્વતંત્ર હન્ટર-કિલર મિશન્સ કરે છે, ત્યારે આર્મીના અપાચે ઇન્ફન્ટ્રી યુનિટ્સને ડાયરેક્ટ સપોર્ટ આપશે.
નિષ્કર્ષ
ભારતમાં અપાચે AH-64 હેલિકોપ્ટરનું આગમન માત્ર એક લશ્કરી હાર્ડવેરની ખરીદી નથી, પરંતુ ભારતીય સંરક્ષણ ક્ષમતાઓમાં એક યુગાંતકારી પરિવર્તનનું પ્રતીક છે. IAF અને ભારતીય સેના બંનેમાં અપાચેની તૈનાતીએ દેશની હવાઈ યુદ્ધ ક્ષમતાને વિશ્વ સ્તરે પહોંચાડી દીધી છે.
છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં ભારતીય વાયુસેનાના 22 અપાચેએ અને આગામી વર્ષોમાં ભારતીય સેનાના 6 અપાચેએ દેશની સુરક્ષા વ્યૂહરચનાને નવો આયાም આપ્યો છે. પઠાનકોટ અને જોરહાટથી લઈને જોધપુર સુધી, આ ઉડતી ટાંકીઓએ ભારતની બે-મોરચાની પડકારોનો સામનો કરવાની તૈયારી કરી છે.
